შოთა პაპავა – სუბიექტის წარმოება იმპერიულ ლოგიკაში

ჩემი მოხსენება ძირითადად შეეხება იმპერიულ ლოგიკაში სუბიექტის წარმოების თემას. ასევე, სიხარული მინდა გამოვხატო იმის შესახებ, რომ ვინაიდან ეს კონფერენცია ეძღვნება პოსტკოლონიურ თეორიას, აქ ჩანს ინტერესის გამოვლინება, ინტერესის გაღვიძება ამ თეორიული სკოლისადმი და ეს ძალიან მახარებს, თუმცა, ისიც უნდა დავამატო, რომ დღეს აქ მყოფი ადამიანებიდან არც ერთი მომხსენებელი ვართ უშუალოდ პოსტკოლონიური თეორიის ექსპერტი. აქ შეიძლება გაგვახსენდეს ის, რომ თავად პოსტკოლონიური თეორეტიკოსების უმეტესობა არ არიან ამავე თეორიული სკოლის ექსპერტები და არიან ლიტერატორები, ისტორიკოსები და სხვადასხვა სფეროში მოღვაწე ადამიანები, აქედან გამომდინარე, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენ ყველა მოვიხმართ პოსტკოლონიურ თეორიას, რადგან ვისაუბროთ ჩვენი პირველადი ინტერესის თემაზე (რადგან პოსტკოლონიური თეორია ჩვენთვის არის მეთოდოლოგიური აზროვნების და აპარატის ნაწილი), ეს არ ნიშნავს, რომ ჩვენ ვართ ამ სფეროს ექსპერტები, არსებობს ასეთი კონცეპტი – მეორადი ექსპერტები, რაც ვართ ჩვენ.  მე კი, ვისურვებდი, რომ ქართულ სამეცნიერო სივრცეში განვითარდეს პოსტკოლონიური თეორია, როგორც სწავლების პირველადი საგანი.

ახლა კი უშუალოდ თემაზე: თბილისის მითოლოგიაში არსებობს ქალაქის, როგორც რომაული ღმერთის იანუსის აღქმის ტრადიცია. იანუსის, რომლის ორი სახიდან ერთი – წარსულში, ხოლო მეორე – მომავალში იყურება. იანუსი არის კარიბჭეების, გარდამავალი და ლიმინარული სივრცეების ღმერთი რომაულ პანთეონში. თბილისის, როგორც იანუსის აღქმის ერთ მაგალითს ჩვენ ვხვდებით 1847 წლის თბილისშივე გამოქვეყნებულ რუსულეონოვან ჟურნალის «Закавказский вестник» ლიტერატურულ დანართში, სადაც ფელეტონური შინაარსის წერილში, «Письмо в Москву», რომელსაც რუსი მოგზაური წერს თბილისიდან მოსკოვში წერია შემდეგი ფრაზა,

«Тифлис — это в некотором роде Янус, который одним лицом глядит в Азию, другим в Европу»[1].

აქ წარსული ასოცირდება აზიასთან, მომავალი – ევროპასთან. შესაბამისად, გამოდის, რომ თბილისის სივრცე არის არა ფანჯარა ევროპაში, არამედ კიდევ უფრო ძვირფასი ხიდი ევროპასა და აზიას შორის, ან/და სივრცე, რომელშიც ორივე იკვეთება. შეიძლება მოგვეჩვენოს, რომ ციტატაში აღწერილია მულტიკულტურალიზმის სივრცე, სადაც ერთმანეთს ხვდება განსხვავებული კულტურები, ან უფრო გავრცელებული კონცეპტი, რომ გამოვიყენოთ საქართველო წარმოადგენს გზაჯვარედინს (Crossroads). ასევე შესამჩნევია, რომ ეს დისკურსი ცდილობს იდენტობის პარადიგმის სივრცისეულად გაშლას, რასაც ძალიან ხშირად ვაწყდებით, როცა ვკითხულობთ ვინ ვართ, როგორც სად ვართ. მაგრამ, დღეს მინდა ამ იდეის საწინააღმდეგოდ ვთქვა, რომ, ჩემი აზრით, იანუსის მეტაფორა არ გვთავაზობს არაფერს, გარდა დიქოტომიისა. ის არ არის ჰიბრიდული სივრცის აღმნიშვნელი მეტაფორა, ის  მხოლოდ და მხოლოდ დიქოტომიურია, და შესაბამისად ნიღბავს ნებისმიერი სხვა არჩევნის საშუალებას.

იდენტობის დიქოტომიური ხედვა აწყობს არა მარტო კოლონიზატორებს, არამედ იმ ადგილბორივ თემებსაც და ფიგურებსაც, რომლებსაც ამ ორი არჩევნიდან (ევროპა თუ აზია) რომელიმეს ჩემპიონობა, გამარჯვება სურთ, მეორის დაკნინების მეშვეობით, რადგან ასეთ შემთხვევაში მარტივია ერთის დაპირისპირება მეორესთან და მის აღმატებულობაზე საუბარი.  ამ დიქოტომიის გარეშე, ვერ იარსებებდნენ ისეთი ჯგუფები, როგორებიცაა მაგალითად ‘მწერლები ევროპული ღირებულებებისთვის,’ ან/და საერთოდ ვერ გვეყოლებოდა ,,ევროპული ხასიათის“ ექსპერტები, რაც დღეს ყველა სივრცეში მომრავლებულია და ყველას თავისი მოსაზრება აქვს იმაზე, თუ რა უდევს ევროპას ფუძეში, რა ღირებულებებზე დგას ის, თითქოს ევროპული იდენტობა ისეთი რიგიდული იყოს, რომ ზუსტად შეიძლებოდეს მისი დახასიათება. ასეთი დიქოტომიურობა ახშობს ჰიბრიდულ სივრცეს და ამტკიცებს განსხვავების სივრცეს. რუსი მოგზაურის ციტატას რომ დავუბრუნდეთ ჩენ ვნახავთ რომ საზღვარი (შეხვედრის/შეხების წერტილი) გამოყენებულია იმისთვის, რომ მოხდეს ისეთი იდენტობის ფორმულირება, რომელიც ოპოზიციურ ურთიერთობაშია ესენციურ სხვასთან.

”ხედვა, რომელსაც ზემოხსენებულ ციტატაში ვაწყდებით (ხედვა ადგილობრივი სივრცის ხასიათისა) წარმოებულია გარედან, რუსის პერსპექტივიდან. ამ პერსპექტივის თვითიდენტიფიკაცია კი თავიდანვე გასწორებულია ევროპულ პოზიციასთან. რუსი მოგზაური, რომელიც ამბობს, რომ „თბილისი არის იანუსი“ თავის თავს არ აღიქვამს აზიელად. საქართველო კი არის სივრცე, სადაც რუსი იმპერიალისტი ხვდება აზიას და ადასტურებს თავის ევროპელობას.”

აღნიშნულ დიალექტიკურ პროცესში კი ევროპასთან იდენტიფიკაციის გადამწყვეტი ელემენტი არის უნარიანობა იმისა, რომ აზიური ორიენტი გარდაიქმნას ევროპულ ყაიდაზე, უნარიანობა იმისა, რომ აზიელი ,,გააევროპელო“, რასაც პირდაპირი კავშირი აქვს კოლონიალისტური მისიის პრომეთეულ ცივილიზატორულ ხასიათთან. ის, ვინც ცივილიზებულია უნდა იყოს ცივილიზატორი, ან, რომ შემოვატრიალოთ კონცეპტი, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ცივილიზებული არის მხოლოდ ის, ვინც თავად ცივილიზატორია. შესაბამისად, ამ პროცესის განუყოფელი ნაწილი ხდება შემოქმედება და შემოქმედობა. იმპერიის აღმატებულ/რელიგიურ რეგისტრში რომ გადავიდეთ გამოდის შემდეგნაირად, რომ თუ შენ გინდა იყო აღმატებული ღმერთის პოზიციაში, შენ უნდა იყო შემოქმედი და შექმნა შენი სუბიექტები. შემოქმედებითი აქტის აუცილებლობა ასევე აუცილებლად გულისხმობს იმ უხეში მასალის არსებობას, რომლისგანაც შენ შეიძლება გამოძერწო სუბიექტი მისი შემქმნელის სახით. სწორედ ამ მიზეზის გამო ორიენტალი ადამიანი ორიენტალისტურ ხედვაში აღიქმება არა როგორც არაადამიანი, არამედ როგორც არასაკმარისად განვითარებული ადამიანი, ან ნახევრად ადამიანი, რომელსაც აუცილებლად აქვს შესაძლებლობა (Capacity) რომ გახდეს სრულყოფილი ადამიანი, ოღონდ მხოლოდ იმ შემთხვევაში თუ ევროპელი შეუდგება მისი სრულყოფილად ქმნის საქმეს. ხოლო, თუ ‘მე’ მაქვს პოზიცია, რომ ‘შენ’ როგორც ორიენტი ხარ არარაობა, ამით მე ძვირფას რაიმეს, ჩემი შემოქმედებითი აქტის შესაძლებლობას ვკარგავ. ‘მე’ მჭირდება, რომ ‘შენ’ იყო თუნდაც ნახევრად ადამიანი, ველური, რომ განვახორციელო ჩემი შემოქმედებითი აქტი შენი გამოძერწვის დასრულებისა და შენგან დავაყენო ადამიანი.

შოუს პიგმალიონიდან ჰენრი ჰიგინსის ციტატა, რომ მოვიყვანოთ “ყველას აქვს ღვთაებრივი ცეცხლი მუცელში” მაგრამ მერე აღმოჩნდება რომ ზოგში ის თურმე უფრო კაშკაშად იწვის. ,,პიგმალიონის“ წაკითხვას მე გთავაზობთ, როგორც ლიტერატურულ მაგალითს მედიტაციისა სწორედ შემოქმედებით იმპერიულობაზე. ჰიგინსი, რომლის შემოქმედებითი აქტი სწორედ, უხეში მატერიის, ელაიზა დულიტლის ბრილიანტად გარდაქმნაა, მარტივად შეგვიძლია გავაიგივოთ ბირტანეთის იმპერიულ პროექტთან. ჰიგინსსაც უნდა ,,ღმერთობანას“ თამაში და თავისი სიმულაკრის ნამდვილად გასაღება სურს, ხოლო ნარატივში, სადაც გენდერული ურთიერთობებია ცენტრალური შემთხვევითი არ არის კვეთა იმპერიულ კონცეპტთან. ცხადია, როცა ვსაუბრობთ იმპერიალიზმზე და გენდერზე, ორივეს ფუძეში ვაწყდებით ძალაუფლების პრობლემას. ამ კუთხით, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი სიმბოლოა კიმონო, რომელშიც გამოწყობილს პირველად ვხედავთ ახლად გასტუდენტებულ ელაიზა დულიტლის. თუმცა ეს სიმბოლო, შესაძლოა თქვენ არ გახსოვდეთ, რადგან 1938 წელს გამოსული შავ-თეთრი ფილმის გარდა, პიესის არც ერთ ადაპტაციაში ეს მომენტი არ არის რეპრეზენტირებული, ყველა სხვა ვერსიაში კიმონო არის ამოჭრილი. რაც შეიძლება აიხსნას იმით, რომ თანამედროვე რეჟისორები ამას აღიქვამენ, როგორც შესაძლო რასისტულ ნაბიჯს და ჭრიან მას, მაშინ როცა ეს აუცილებლად დასატოვებელია, რადგან, ჩემი აზრით, ელაიზას კიმონოში გამოწყობა წარმოადგენს შოუს გააზრებულ კომენტარს ორიენტალიზმზე და იმაზე, თუ რა როლს თამაშობს ორიენტალიზმი იმპერიის სუბიექტების ჩამოყალიბებაში.  მარტივად, რომ ვთქვათ ელაიზა დულიტლი ჰიგინსისთვის იგივეა, რაც ორიენტი ბრიტანეთისთვის. ელაიზა ჰიგინსის წარმატებული პროექტია. ჰიგინსი ელაიზას უშვებს აღმატებულ საზოგადოებაში, სადაც მან საზოგადოებას დანასავით უნდა ჩაარტყას მათივე შემოტრიალებული სნობიზმი. ჰიგინსმა უნდა დაამტკიცოს ის, რომ მას შეუძლია ჭუჭყიდან ამოღებული ნივთიერების ბრილიანტად გასაღება. და თუ ელაიზა ატყუებს მათ, ვინც მოსატყუებელია მისი განსხვავება და წარმოშობა ყოველთვის თვალსაჩინოა მისი შემქმნელისთვის. ჰიგინსისთვის ელაიზა ბოლომდე გარდაქმნილი ლედი არასდროს იქნება, მისი წარმოშობა და განსხვავება ყოველთვის გაშიშვლებული იქნება, მისი პრეცივილიზაციური სტადია, მუდმივად ხილვადი. ეს სხვაობის ნაშთი კი მინდა დავუკავშირო ჰომი ბაბას ერთ-ერთ ფუნდამენტურ კონცეპტს, რომელიც ეხება კოლონიალისტის სურვილს შექმნას თავისი სიმულაკრი, მაგრამ ისეთი, რომელიც ოდნავ განსხვავებული იქნება ორიგინალისგან.

”ეს იდეა, რომელსაც შეიძლება დავარქვათ ,,იგივე, მაგრამ განსხვავებული“, რომელიც მჭვრეტელ თვალს აძლევს საშუალებას, რომ მაინც განასხვავოს კოპიო ორიგინალისგან არის იმპერიული აღმატებულობის ფუნდამენტი. იმისთვის, რომ ღმერთი იყოს ღმერთი მას სჭირდება სუბიექტების წარმოება მისივე სახით, ოღონდ, ამავდროულად, არა სრულად მისი თანასწორი სუბიექტებისა, რომელიც მისგან განუსხვავებელი იქნება. რადგან, თუ შენ ქმნი სუბიექტებს, რომლებიც შენგან განუსხვავებელია, მაშინ შენ აღარ ხარ ღმერთი.”

რა ურთიერთობაშია იდეა ,,იგივე, მაგრამ განსხვავებული“ თანამედროვე კოლონიური ტრავმის მანიფესტაციებთან? ერთ-ერთი რეზულტატი, და ხანდახან შეგნებული ხერხიც, პოსტკოლონიური ტრავმისა არის კონცეპტის ,,იგივე, მაგრამ განსხვავებულის“ ინტერნალიზაცია იმპერიულ-იერარქიულ ლოგიკაში ან მის წყობაში თავისი თავის დამკვიდრებისთვის. სწორედ ,,იგივე, მაგრამ განსხვავებულის“ იდეიდან გამომდინარე შესაძლებელი ხდება, რომ წარმოვიდგინოთ ჩვენში გაადგილოვებრივებული ადამიანი, რომელიც ‘ჩვენიანია,’ მაგრამ ამავე დროს, არასრულად. მას შენარჩუნებული აქვს ისეთი თვისებები, რომლებიც საშუალებას გვაძლევს, რომ მისი განსხვავება დავინახოთ ჩვენგან.

თუ კოლონიზატორის პერსპექტივიდან ნაწილაკი ,,…მაგრამ განსხვავებული“ – ხდება აღმატებულობის დაფუძნების საბაბი, ტრავმატიზებული კოლონიური სუბიექტისთვის ,,…მაგრამ განსხვავებული“ ხდება აღმატებულობის დანახვის უნარის დემონსტრირების საბაბი, რომელსაც სხვა სიტყვებით შეგვიძლია ვუწოდოთ მლიქვნელობა ან ინგლისურად რომ ვთქვათ sycophancy

[1] თარგ. ,,ტიფლისი გარკვეულწილად არის იანუსი, რომელიც ერთი სახით იყურება აზიაში, მეორეთი – ევროპაში“

 


მოხსენება ჩაიწერა ფორუმის ,,დეკოლონიური პერსპექტივები: ისტორია, პოლიტიკა, მოძრაობები” ფარგლებში, რომელიც ჩატარდა ,,სამოქალაქო აქტივიზმის კვლევის ცენტრის” (CARC) მიერ, ,,ადამაინის უფლებების სწავლებისა და მონიტორინგის ცენტრის” (EMC) და თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მხარდაჭერით.

ტრანსკრიპტი: თემო ბეჟანიძე

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s